يك ثلث رطل عراقى است - برسد ؛ چه ، از ديدگاه شافعى در ميوه‌اى كه از اين مقدار كمتر باشد زكاتى نيست . اما ابو حنيفه زكات را در كم و زياد واجب دانسته است . فصل [ : برآورد ] ابو حنيفه اين را ممنوع دانسته است كه محصول پيش از برداشت بر صاحبانش برآورد شود . اما شافعى در حمايت از مستحقان زكات چنين كارى را به هدف اندازه‌گيرى زكات جايز دانسته است ؛ چه ، پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و إله كارگزارانى را به تخمين ميوه‌ها گمارد و به آنان فرمود : « در تخمين سبك برآورد كنيد ؛ چه اين‌كه در مال ، وصيت ، پيشكش ، خوردهء رهگذران و بليه وجود دارد » « 1 » . در اين حديث ، مقصود از « وصيت » چيزهايى است كه مالكان اين ميوه‌ها براى پس از مرگ خود به آن وصيت مىكنند ، مقصود از « عريه » نيز هديه‌هايى است كه مالكان در هنگام زندگى به كسان مىدهند ، « واطئه » هم چيزهايى است كه رهگذران مىخورند - و از اين روى واطئه ناميده شده كه رهگذران زمين را زير پاى مىگذارند - و « نائبه » نيز رخدادهايى است كه دامنگير درختان ميوه مىشود . [ شيوهء خاص در مورد ميوه‌هاى بصره : ] در مورد بصره ، گرچه ميوه‌هاى انگور اين شهر بر مالكانش برآورد مىشود و مردمان بصره در اين‌باره با ديگر مردمان همانند هستند . اما خرماى نخلستان‌هاى اين شهر به دليل فراوانى درختان و دشوارى تخمين ، مورد برآورد قرار نمىگيرد ؛ چه ، مردم اين شهر در چارچوب همكارى با ديگران ، خوردن رهگذران از خرماى نخلستان‌ها را روا مىدانند . آنچه در نخستين روزگار اسلام بر مردم تعيين شده بود كه از ميوهء درختان خرماى كوتاه قامت در روزهاى جمعه و سه‌شنبه پرداخت كنند ، امروز بيشترش به

--> چهار « مد » نيز تعريف كرده‌اند . بنگريد به : عاملى فياضى ، الاوزان و المقادير ، ص 157 . اين مقدار را به وزن ، معادل حدود 180 كيلوگرم و به حجم ، معادل 165 ليتر دانسته‌اند . بنگريد به : فتح اللّه ، معجم الفاظ الفقه الجعفرى ، ص 444 ؛ قلعه‌چى ، معجم لغة الفقهاء ، ص 187 . اما در گزارش والتر هينس اين مقدار در قرون نخستين اسلامى 3456 / 252 ليتر ( و يا براى گندم 3 / 194 كيلوگرم ) و در دوران هارون نيز معادل 5 / 2 وسق نبوى يعنى 864 / 630 ليتر و يا حدود 765 / 485 كيلوگرم گندم دانسته شده است . بنگريد به : هينس ، اوزان و مقياسها در اسلام ، ص 85 - م . ( 1 ) . « خففوا الخرص فان فى المال الوصية و العرية و الواطئة و النائبه » . اين متنى است كه ماوردى در كتاب خويش آورده است . متن را در منابع نيافتم و آنچه بدان دست يافتم روايتى در مصنف عبد الرزاق ( ج 4 ، ص 129 ، ش 7220 ) بدين شرح است : « عن جابر قال : كان النبى صلّى اللّه عليه و إله يقول للخراص اذا بعثهم : احتاطوا لاهل المال فى النائبة و الواطية و ما يجب فى الثمر من الحق » - م .